Öfkenin arkasında her zaman aynı neden yoktur
Ergenin öfkesi bazen engellenme, haksızlığa uğradığını düşünme veya kontrol alanının daraldığını hissetme ile ilgilidir. Bazen de okul baskısı, arkadaşlarla yaşanan bir sorun, uykusuzluk, açlık ya da gün boyu biriken yorgunluk son damlayı hazırlar. Bu, kırıcı davranışın kabul edilebilir olduğu anlamına gelmez. Yalnızca görünen davranışın altında tek bir açıklama olmayabileceğini hatırlatır.
- Bir sınırla karşılaşınca kontrolünü kaybettiğini düşünmesi
- Eleştirildiğini, küçümsendiğini veya dinlenmediğini hissetmesi
- Okul, arkadaşlık ya da sınav stresiyle zaten dolu olması
- Açlık, uykusuzluk veya fiziksel yorgunluk
- Ne hissettiğini henüz açıkça anlatamaması
Neden o anda mantıklı açıklama işe yaramıyor?
Öfke yükseldiğinde veli çoğu zaman daha çok konuşur: kuralları hatırlatır, geçmiş örnekleri sıralar, gelecekteki sonuçları anlatır. Çocuk ise bu konuşmayı çözüm daveti olarak değil, yeni bir saldırı gibi duyabilir. Sesler yükseldikçe içerik geri plana düşer; ton, yüz ifadesi ve beden dili öne çıkar. Bu yüzden doğru cümleyi bulmaktan önce konuşmanın şiddetini düşürmek gerekir.
Önce güvenlik
Vurma, itme, eşya fırlatma, kendine zarar verme veya başkasını tehdit etme varsa tartışmayı sürdürmeyin. İnsanları tehlikeden uzaklaştırın, gerekiyorsa ortamı boşaltın ve güvenliği sağlayın. Acil bir tehlike varsa profesyonel acil yardım isteyin.
Öfke anında izlenebilecek beş adım
- 1Önce kendinizi kontrol edin. Birkaç saniye durun, sesinizi ve konuşma hızınızı bilinçli olarak düşürün.
- 2Güvenliği ve sınırı kısa söyleyin. “Kızgın olabilirsin; vurmak yok.” gibi tek cümle yeterlidir.
- 3Duyguyu gördüğünüzü belirtin. Sebebini bildiğinizi varsaymadan “Şu an çok öfkelendiğini görüyorum.” deyin.
- 4Küçük bir seçenek sunun. “Burada sessizce bekleyebiliriz ya da on dakika ara verebiliriz.” gibi iki uygulanabilir seçenek verin.
- 5Konuşmaya geri dönün. Sakinleşince ne olduğunu, verilen zararın nasıl onarılacağını ve bir sonraki sefer ne yapılabileceğini birlikte ele alın.
Sakinleşince hangi konuşma yapılmalı?
İkiniz de sakinleştiğinizde konuşmayı yalnızca “Bir daha yapma.” diyerek bitirmeyin. Önce olayın hangi noktada koptuğunu sorun. Ardından davranışın etkisini ve sınırı netleştirin. Son olarak bir sonraki benzer durum için küçük bir plan yapın: mola istemek, odadan çıkmadan haber vermek, belirli bir kelime kullanmak ya da konuşmayı on dakika ertelemek gibi.
Kaynak temelli derinleşme
“Bütün-Beyinli Çocuk Uygulama Rehberi”nde Daniel J. Siegel ve Tina Payne Bryson’ın öne çıkardığı yaklaşımın pratik karşılığı şudur: önce bağ kurmak, sonra yönlendirmek. Kitap bunu sağ ve sol beyin üzerinden açıklasa da bu ayrımı katı bir beyin haritası gibi almak gerekmiyor. Hayat Provası açısından işe yarayan fikir daha sade: çocuk yoğun duygunun içindeyken uzun mantık konuşmaları yerine önce anlaşıldığını ve güvende olduğunu hissetmeye ihtiyaç duyabilir. Türkiye’de bunun karşılığı, kapı çarpıldığı anda yarım saatlik nasihat vermek yerine sınırı kısa söylemek ve konuşmaya sakinleşince geri dönmektir.