Çocuğum dikkat çekmek için olumsuz davranıyor gibi; ne yapmalıyım?
6 dk okuma·Güncelleme: 28 Temmuz 2026
Kısa cevap
Çocuk için olumsuz ilgi bile ilgisizlikten iyidir; bu yüzden görülmediğini hisseden çocuk bazen “bana bak” demenin en garantili yolunu — yaramazlığı — seçer. Çözüm, olumsuz davranışı büyütmek değil (bu ilgi ödülünü verir), olumlu anlarda ilgiyi bolca ve önceden vermektir. Davranışı bir mesaj gibi okuyun: altındaki ihtiyaç ne?
Siz telefonda ya da kardeşiyle ilgilenirken tam o anda ortalığı karıştırması tesadüf değil olabilir. Çocuklar için ilginin yönü çok önemlidir ve olumsuz ilgi (kızma, uyarı) bile hiç ilgi görmemekten iyidir. Bu yazı, “yaramazlığı” bir davranış sorunu olarak değil, çoğu zaman bir iletişim biçimi olarak ele alıyor.
Davranış bir mesajdır
Adem Güneş’in “Çocuk Neyi Neden Yapar” yaklaşımının özü: davranışın arkasındaki nedeni okumadan davranışı değiştiremezsiniz. Olumsuz davranışların önemli bir kısmı bir ihtiyacın (ilgi, aidiyet, kontrol, yorgunluk) dolaylı ifadesidir. “Neden bunu yapıyor?” sorusu, “bunu nasıl durdururum?” sorusundan daha çok işe yarar.
İlgi ekonomisi: olumluyu öne al
›Olumsuz davranışa büyük tepki vermek, farkında olmadan onu ödüllendirir (istediği ilgiyi verir).
›Olumlu anları görmezden gelmek (“zaten yapması gereken buydu”), o davranışları besleyecek yakıtı keser.
›Çözüm ilgiyi tersine çevirmektir: olumlu ve nötr anlarda bol ilgi, olumsuz anda sakin ve az tepki.
›Önceden verilen ilgi (çocuk istemeden önce), “bana bak” çağrısına duyulan ihtiyacı azaltır.
Ne yapılır?
1Günde kısa ama tam bölünmemiş bir “senin zamanın” ayır: 10-15 dakika, telefon yok, tam dikkat.
2Olumlu davranışı ismiyle gör: “Kardeşinle güzelce oynuyordun, fark ettim.” Görülen davranış tekrarlanır.
3Olumsuz davranışa aşırı tepki verme: güvenlik yoksa sakin ve kısa sınır; büyük sahne kurma.
4Altındaki ihtiyacı adlandır: “Sanırım şu an benimle vakit geçirmek istiyorsun; şunu bitirince tamamen seninim.”
5Örüntüyü izle: davranış hangi anlarda (yorgunluk, kıskançlık, sıkılma) çıkıyor? Nedeni çözersen davranış söner.
“Yaramaz” değil, “ihtiyacını dolaylı söyleyen”
“Yaramaz çocuk” etiketi davranışı kimliğe çevirir. Aynı çocuğa “ihtiyacını henüz doğru yoldan söyleyemeyen çocuk” gözüyle bakmak, hem sizi hem çözümü değiştirir.
İyi niyetle yapılan ama ters tepenler
✕Olumsuz davranışa büyük ve dramatik tepki vermek: tam da istediği ilgi ödülünü verir.
✕Olumlu davranışları “zaten olması gereken” diye görmezden gelmek: pekiştirilmeyen davranış azalır.
✕“Yaramaz” etiketini sık kullanmak: davranışı kalıcı bir kimliğe dönüştürür.
✕Davranışı hiç sorgulamadan cezalandırmak: altındaki ihtiyaç (ilgi, kıskançlık, yorgunluk) çözülmezse tekrar eder.
✕İlgiyi yalnızca sorun çıktığında vermek: çocuğa “ilgi almak için sorun çıkar” dersini öğretir.
Bu hafta deneyin
1Her gün 10-15 dakikalık, telefon olmadan, tamamen çocuğa ayrılmış bir “senin zamanın” koyun.
2Bir gün boyunca olumlu/nötr davranışları ismiyle fark edip söyleyin (“güzelce paylaştın”).
3Bir olumsuz davranış anında büyük tepki yerine sakin ve kısa bir sınır deneyin.
4Olumsuz davranışların hangi anlarda yoğunlaştığını (kardeş, yorgunluk, sıkılma) not edin.
5Çocuk sizi böldüğünde altındaki ihtiyacı adlandırın ve kısa bir söz verip tutun.
İşe yarayan cümleler
Kelimesi kelimesine değil; tonu ve yaklaşımı örneklemek için.
“Kardeşinle güzelce oynadığını gördüm; bu çok hoşuma gitti.”
“Sanırım şu an benimle vakit geçirmek istiyorsun; şunu bitirince tamamen seninim.”
“Bana bir şey anlatmak istiyorsun galiba; sakince söyle, dinliyorum.”
“Bugün sadece senin için ayırdığım bir zaman var; ne yapmak istersin?”
Ne zaman destek almalı?
Davranışlar giderek ağırlaşıyor, kendine ya da başkasına zarar içeriyor, okulda da sürekli sorun yaratıyor ya da çocuk mutsuz, öfkeli ve geri çekilmiş görünüyorsa okul rehberlik servisi veya çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanıyla görüşün. Dikkat arayışının altında bazen bir uyum güçlüğü, kaygı ya da ailedeki bir değişimin etkisi olabilir; anlamak çözümün ilk adımıdır.
Yararlanılan kaynaklar
Bu içerik bir derlemedir; tıbbi ya da psikolojik tavsiye yerine geçmez. İçeriklerimizi nasıl hazırladığımızı okuyabilirsiniz.
Olumsuz davranışı görmezden gelmek onu şımartmaz mı?
Görmezden gelinen şey davranışın kendisi değil, ona verilen aşırı ilgi tepkisidir; güvenlik ve temel kurallar her zaman korunur. Amaç davranışı ödüllendiren büyük sahneyi kaldırıp ilgiyi olumlu anlara kaydırmaktır — bu şımartmak değil, yeniden yönlendirmektir.
Kardeşi doğduktan sonra başladıysa?
Çok yaygın: tahtından indirilen çocuk ilgiyi geri çağırır. Kıskançlığı bastırmak yerine adlandırın ve ona özel, bölünmemiş bir zaman koruyun. “Büyük kardeş” rolünü yük değil, önemli bir konum olarak sunmak da yardımcı olur.
Her davranışın altında bir ihtiyaç mı var?
Çoğunda bir işlev vardır (ilgi, kaçınma, kontrol, uyarım), ama her şeyi derin bir sebeple açıklamak da gerekmez. Bazen yorgunluk ya da açlık yeter. “Neden şimdi ve bu anda?” sorusu, çoğu zaman en pratik ipucunu verir.